Tóm tắt nội dung Chương V - Đường tròn: Chương học cung cấp toàn bộ kiến thức nền tảng về đường tròn bao gồm: tính đối xứng, quan hệ giữa ...
Tóm tắt nội dung Chương V - Đường tròn: Chương học cung cấp toàn bộ kiến thức nền tảng về đường tròn bao gồm: tính đối xứng, quan hệ giữa dây và đường kính, góc ở tâm, số đo cung, công thức tính độ dài cung tròn, diện tích hình quạt tròn, hình vành khuyên. Đồng thời, học sinh được rèn luyện kỹ năng xác định vị trí tương đối giữa đường thẳng với đường tròn và giữa hai đường tròn với nhau.
I. Kiến thức trọng tâm Chương V
1. Đường tròn và tính đối xứng:
- Đường tròn tâm \(O\) bán kính \(R\), ký hiệu \((O; R)\).
- Điểm \(M\) nằm trong \((O; R) \Leftrightarrow OM < R\); nằm trên \((O; R) \Leftrightarrow OM = R\); nằm ngoài \((O; R) \Leftrightarrow OM > R\).
- Đường tròn có 1 tâm đối xứng (tâm \(O\)) và vô số trục đối xứng (các đường thẳng đi qua \(O\)).
2. Quan hệ giữa dây và đường kính:
Trong các dây của đường tròn, đường kính là dây có độ dài lớn nhất: \(AB \le 2R\).
3. Góc ở tâm, độ dài cung và diện tích:
- Độ dài cung tròn \(n^\circ\): \(l = \frac{\pi R n}{180}\).
- Diện tích hình quạt tròn bán kính \(R\), cung \(n^\circ\): \(S = \frac{\pi R^2 n}{360} = \frac{l \cdot R}{2}\).
- Diện tích hình vành khuyên nằm giữa hai đường tròn đồng tâm \((O; R)\) và \((O; r)\) với \(R > r\): \(S = \pi (R^2 - r^2)\).
4. Tiếp tuyến và vị trí tương đối:
- Đường thẳng \(d\) tiếp xúc \((O; R) \Leftrightarrow d(O, d) = R\). Tiếp tuyến vuông góc với bán kính tại tiếp điểm.
- Tính chất hai tiếp tuyến cắt nhau tại \(M\) (tiếp điểm \(A, B\)): \(MA = MB\), \(MO\) là tia phân giác của \(\widehat{AMB}\).
II. Bài tập SGK chọn lọc có lời giải
Bài 1 (Bài 5.1 SGK): Trong mặt phẳng tọa độ \(Oxy\), cho đường tròn \((O; \sqrt{5})\). Xác định vị trí tương đối của các điểm \(M(0; 2)\), \(N(0; -3)\), \(P(2; -1)\) so với đường tròn \((O)\).
Lời giải:
- Ta có \(OM = 2 < \sqrt{5}\) nên điểm \(M\) nằm trong đường tròn \((O)\).
- Khoảng cách \(ON = 3 > \sqrt{5}\) nên điểm \(N\) nằm ngoài đường tròn \((O)\).
- Ta có \(OP^2 = 2^2 + (-1)^2 = 5 \Rightarrow OP = \sqrt{5} = R\) nên điểm \(P\) nằm trên đường tròn \((O)\).
Bài 2 (Bài 5.6 SGK): Cho đường tròn \((O; 5\text{ cm})\) và dây \(AB = 6\text{ cm}\).
a) Tính khoảng cách từ tâm \(O\) đến đường thẳng \(AB\).
b) Tính số đo góc ở tâm \(\widehat{AOB}\) (làm tròn đến độ).
Lời giải:
a) Gọi \(C\) là trung điểm của \(AB\), ta có \(CA = CB = 3\text{ cm}\). Vì \(\triangle OAB\) cân tại \(O\) nên \(OC \perp AB\). Khoảng cách từ \(O\) đến \(AB\) là độ dài đoạn \(OC\):
\[OC = \sqrt{OA^2 - CA^2} = \sqrt{5^2 - 3^2} = 4\text{ (cm)}\]
b) Xét \(\triangle AOC\) vuông tại \(C\): \(\sin \widehat{AOC} = \frac{AC}{OA} = \frac{3}{5} = 0{,}6 \Rightarrow \widehat{AOC} \approx 36{,}87^\circ\).
Vì \(OC\) là đường phân giác của \(\widehat{AOB}\) nên \(\widehat{AOB} = 2 \cdot \widehat{AOC} \approx 74^\circ\).
Bài 3 (Bài 5.16 SGK): Một guồng nước có dạng hình tròn bán kính \(R\). Khoảng cách từ trục quay \(O\) đến mặt nước là \(OH = R - 0{,}5\text{ m}\). Biết độ dài dây cung \(AB\) nằm trên mặt nước là \(4\text{ m}\). Tính bán kính \(R\) của guồng nước.
Lời giải:
Do \(OH \perp AB\) tại \(H\) nên \(H\) là trung điểm của \(AB\), suy ra \(HA = HB = 2\text{ m}\).
Áp dụng định lý Pythagore trong tam giác vuông \(AOH\):
\[OH^2 + HA^2 = OA^2 \Leftrightarrow (R - 0{,}5)^2 + 2^2 = R^2\]
\[\Leftrightarrow R^2 - R + 0{,}25 + 4 = R^2 \Leftrightarrow R = 4{,}25\text{ (m)}\]
Vậy bán kính guồng nước bằng \(4{,}25\text{ m}\).
